هزار نکته از قرآن

یکی از فلسفه‌های تحریم غیبت این است که آبرو و حیثیت انسان‌ها که سرمایه بزرگ هر فردی است در هم نشکند و شخصیت افراد لکه‌دار نشود، گناه کبیره غیبت بدبینی می‌آفریند، پیوندهای اجتماعی را سست می‌کند، سرمایه اعتماد را از بین می‌برد و پایه‌های تعاون و همکاری را متزلزل می‌کند.

غیبت بذر کینه و عداوت را در دل‌ها می‌پاشد و گاه سرچشمه نزاع‌های خونین و قتل و کشتارها می‌شود و آثار سوء فردی و اجتماعی فراوانی را بدنبال می‌آورد.

در آیه 12 سوره «حجرات» درباره این گناه کبیره آمده است: «ولا یغتب بعضكم بعضا ایحب احدكم ان یأكل لحم اخیه میتا فكرهتموه.»

قرآن کریم با ذكر این مثال و ریزه‌كارى‌هایى كه در آن نهفته شده به تحریك وجدان و فطرت انسان‌ها در برابر این گناه بزرگ مى پردازد و شاید به همین دلیل جمله را با سؤال شروع مى‌كند، تا پاسخ آن از درون انسان‌ها برخیزد و تأثیر آن قوى‌تر شود، مى‌فرماید: «آیا هیچ یك از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟»

قرآن کریم اشاره می‌کند که گمان بد سرچشمه تجسس و تجسس موجب افشاى عیوب و اسرار پنهانى و آگاهى بر این امور سبب غیبت مى‌شود كه اسلام از معلول و علت همگى نهى كرده است.

در آیه 1 سوره «همزه» «ویل لكل همزة لمزة»، قرآن کریم با تهدید كوبنده‌اى به سراغ عیب‌جویان و غیبت‌كنندگان مى‌رود، مى‌فرماید: «واى به هر عیب‌جوى غیبت‌كننده‌اى كه مردم باایمان را به سخریه مى‌گیرند و با نیش زبان و حركات دست و چشم و ابرو، در پشت سر و پیش رو، مؤمنان را هدف تیرهاى طعن و تهمت قرار مى‌دهند.»

شكی نیست كه علاوه بر شهادت قرآن مجید و روایات متواتر اسلامى و اجماع مسلمین بر حرمت غیبت، عقل نیز آن را زشت و قبیح و در خور سرزنش و مجازات مى‌شمارد.

امام على(ع) درباره گناه غیبت می‌فرماید: «ایاك و الغیبة فانها تمقتك الى الله و الناس، و تحبط اجرك، از غیبت بپرهیز كه تو را در پیشگاه خدا و مردم مبغوض مى‌كند و اجر و پاداش تو را (در برابر اعمال صالحه) بر باد مى‌دهد.»

در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: «الغیبة حرام على كل مسلم و انها لتأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب، غیبت بر هر مسلمانى حرام است و حسنات را از میان مى‌برد، همانگونه آتش هیزم را مى‌سوزاند و نابود مى‌كند»، این ویژگى نیز به خاطر آن است كه غیبت جنبه حق الناس دارد و حسنات غیبت‌كننده را به نامه اعمال غیبت‌شونده منتقل مى‌كنند تا جبران تضییع آبروى او شود.

یکی از روش‌های تربیتی قرآن کریم معرفی الگوهای شایسته و در کنار آن افراد ناشایست جامعه است، اغلب الگوهایی که قرآن کریم معرفی کرده جوان و تاثیرگذارند، یوسف (ع) قهرمان مقاومت در برابر هوس، جوانان کهف اسو‌ه‌های مهاجرت در راه خدا برای رشد و هدایت، اسماعیل نماد تسلیم در برابر فرمان خداوند متعال و ابراهیم جوان بت‌شکن.

غیر از الگوهای جوان قرآن، اسوه‌هایی نیز هستند که نوح الگوی پایداری و استقامت در باور و حقیقت، ایوب قهرمان صبر و تحمل در شدائد و مصائب روزگار، داوود نوجوان نمونه شهامت و شجاعت در مبارزه با طاغوت، لقمان الگوی خردگرایی و حکمت و قرآن کریم در ایه 90 سوره مبارکه «انعام» در مورد این اسوه‌ها می‌فرماید: آنان (پیامبران خدا) کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است. پس به هدایت آنان اقتدا کن.»و در آیه 21 سوره «احزاب» پیامبر را سرمشق و الگوی جهانیان معرفی می‌کند.

قرآن کریم در استفاده از شیوه الگوسازی چهره‌های محبوب را گاه با عناوین کلی و عام بیان می‌کند از جمله توابات، متطهران، صالحان، صابران، مجاهدان و نیز نام پیامبران را نیز به عنوان الگو یاد می‌ند ولی درباره چهره‌های مطرود آنان را با عناوین کلی بیان می‌کند مانند تجاوزکاتران، ستمگران، کافران، متکبران و اسراف‌کنندگان.

قرآن با بیان و معرفی چهره‌های محبوب و منفور در کنار یکدیگر جامعه را به گزینش و انتخاب آگاهانه الگوهای موردنظر دعوت می‌کند و در مورد پدران و گذشتگان هشدار می‌دهد که بدون اگاهی با پیروی کورکورانه از انان زندگی خود را تباه نسازید، خداوند در آیه 23 و 24 سوره «زخرف» می‌فرماید: «گفتند: ما پدران خود را بر آیینی یتفته‌ایم و ما هم از پی ایشان پیروی می‌کنیم. گفت: حتی اگر هدایت‌کننده‌تر از آنچه پدران خود را بر آن یافته‌اید برای شما بیاورم؟»

مهم‌ترین هدف بعثت انبیاء هدایت مردم و تهذیب اخلاق آنهاست و پیامبراکرم (ص) با معجزه‌اش، برای تربیت و آموزش انسان‌ها آمده است.

امام باقر (ع) قاريان قرآن را به سه دسته تقسيم نموده و انگيزه هر كدام را بيان می‌فرمايند:
گروه اول كسانی هستند كه قرائت قرآن را وسيله امرار معاش و تقرب به ملوك و فزون طلبی نسبت به مردم قرار داده‌اند.
گروه ديگر قرآن را می‌خوانند و فقط حروف آن را گرفته و حدود آن را ضايع كرده‌اند.
و گروه سوم كسانی هستند كه قرآن را تلاوت می‌كنند و با دستورات شفابخش آن بيماری‌های قلبی و فكری خود را درمان می‌كنند، شب‌ها با تلاوت قرآن مإنوس هستند و روزها در صحنه‌های زندگی از آنها الهام می‌گيرند و بخاطر انس با قرآن پهلو از رخت خواب تهی می‌كنند.
پس خداوند بخاطر اين گروه از حاملان معارف قرآن بلا را از اجتماعات دور می‌كند و بخاطر آنان باران رحمت خود را فرو مي‌ريزد، بخدا قسم اين دسته در جامعه، از كبريت احمر كمياب‌تر‌اند.
تلاوت و تدبر در قرآن كريم علاوه بر شناخت نسبت به هستي فرمان‌هايي را به خواننده منتقل مي‌كند كه بر پايه آن مي‌تواند به سعادت دنيا و اخرت دست يابد.
آثار تلاوت در قرآن كريم توجه به كاركردهاي تلاوت است و انسان بايد با توجه به كاركردها به تلاوت بپردازد.
از نقش‌هايی كه قرآن كريم برای تلاوت برمی‌شمارد و آن را از آثار تلاوت مي‌داند، مسئله اتمام حجت است، به اين معنا كه تلاوت آيات الهي برای مردم از سوی پيامبران با اين هدف انجام می‌شد كه اتمام حجتی صورت گيرد و كسی مدعی نشود كه به حقايق آگاه نبوده و از حق و حقيقت آگاهی يابد.
يكی از كاركردها و اهداف تلاوت كلام وحی بر گنهكاران از سوی پيامبران اتمام حجت خدا بر ايشان است.
قرآن كريم در آيات 113 و 115 سوره مباركه «ال‌عمران» تلاوت آيات الهی به‌ويژه در شب را عامل مهمی برای انجام كارهای نيك و تزكيه انسان برمی‌شمارد.
تلاوت آيات الهی زمينه‌ساز تقواپيشگی انسان است و موجب می‌شود انسان در زمره صالحان قرار گيرد.

احسان و نيكوكاري كاركردهاي زيادي در عرصه‌هاي فردي، اجتماعي، فرهنگي و معنوي دارد و مومنان واقعي و انسان‌هاي صاحب خرد و انيدشه همواره در صدد بوده‌اند كه خود را به صفت پسنديده احسان و نيكوكاري آراسته سازند.

احسان و نيكوكاري مصاديق فراواني دارد، ايمان به خدا و پيامبر(ص) و قرآن كريم و معاد، عفو وگذشت، تقوا و تحمل سختي‌ها و مشكلات، محبت و دوستي اهل بيت (ع)، خيرخواهي و اصلاح، استغفار در سحرگاهان، پرداخت زكات و بخشش و انفاق در راه خدا از مصاديق نيكوكاري است كه در قرآن كريم به آن‌ها اشاره شده‌است.

از آثار ارزشمند احسان و نيكوكاري اجر و پاداشي است كه در اين دنيا به انسان داده مي‌شود، خداي سبحان در ايه 148 سوره مباركه «آل‌عمران» مورد اجر و پاداش احسان و نيكوكاري مي‌فرمايد: خداوند پاداش اين جهان و پاداش نيك آن جهان را به ان‌ها داد و خداوند نيكوكاران را دوست مي‌دارد.

ميان احسان و نيكوكاري و نجات جامعه از فقر و فلاكت رابطه تنگاتنگي وجود دارد، از اين رو قران كريم در ايه 195 سوره «بقره» مي‌فرمايد: «و در راه خدا انفاق كنيد و با ترك انفاق خود را به دست خود به هلاكت نيندازيد و نيكي كنيد كه خداوند نيكوكاران را دوست مي‌دارد.»

يكي ديگر از اثار ارزشمند احسان، آرامش روحي است و خداند متعال در ايه 274 سوره «بقره» مي‌فرمايد: «آن‌ها كه اموال خود را شب و روز و پنهان و آشكار انفاق ميكنند، مزدشان نزد پروردگار است، نه ترسي بر آنهاست و نه غمگين مي‌شوند.»

احسان و نيكوكاري در حق بندگان و مخلوقات الهي موجب آمرزش گناه مي‌شود، خداوند در سوره «هود» مي‌فرمايد: «در دو طرف روز و اوايل شب نمازرابه پادار، چرا كه حسنات، سيئات و اثار آنها را از بين مي‌برد و اين تذكري است براي آنها كه اهل ذكر هستند.»

«رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا» آيه 286 سوره مباركه «بقره»

پروردگارا بار گناه را بر ما گرا مفرما آنچنان كه بر پيشينيان ما نمودي.

«رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا» آيه 14سوره «كهف»

پروردگار ما پروردگا آسمان‌ها و زمين است. هرگز ما معبودي غير از او نمي‌گيريم.

«رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ» ايه 89 سوره مباركه «اعراف»

پروردگارا تو دري از رحمت به سوي ما و قوم ما بگشا كه راه تو راه حق است و تو بهترين گشاينده‌اي.

«رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ» آيه 88 سوره «يونس»

پروردگارا اموال آن‌ها را نابود ساز و دل‌هاي آنها را قسي و سخت گردان كه ايمان نمي‌آورند جز به ديدن عذاب سخت.

«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ» آيه 147 سوره مباركه «آل‌عمران»

پروردگارا گناهان ما را بيامرز و لغزش و اسراف ما را ببخش و قدم‌هاي ما را در راه انجام وظيفه ثابت بدار و بر كفار نصرت و پيروزي بخش.

«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا» آيه 10 سوره مباركه «حشر»

پروردگارا بيامرز ما را و براداران ما را كه در ايمان بر ما سبقت گرفتند، خدايا در دل‌هاي ما براي گرويدگان به تو كينه و كدورتي قرار مده كه تو مهرباني.

«رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ» آيه 12 سوره مباركه «سجده»

پروردگارا آنچه به ما وعده فرموده بودي و ديديم و شنيديم ما را برگردان تا عمل صالح انجام دهيم كه ما به حشر و نشر و كتاب و معاد يقين پيدا كرده‌ايم.

«رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ» آيه 53 سوره مباركه «آل‌عمران»

أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ /مگر در زمين ننگريسته‏اند كه چه قدر در آن از هر گونه جفتهاى زيبا رويانيده‏ايم (الشعراء آيه 7)

 
توحيد ذاتي
توحيد ذاتي يعني شناختن ذات حق به وحدت و يگانگي، اولين شناختي كه هر كس از ذات حق دارد، بي‌نيازي اوست، يعني ذاتي است كه در هيچ جهتي به هيچ موجودي نيازمند نيست و به تعبير قرآن «غنيّ» است؛ همه چيز به او نيازمند است و از او مدد مي‌گيرد و او از همه غنّي است و قران كريم در ايه 15 سوره «فاطر» «يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ».

توحيد صفاتي
توحيد صفاتي يعني درك و شناسايي ذات حق به يگانگي عيني با صفات و يگانگي صفات با يكديگر. توحيد ذاتي به معني نفي ثاني داشتن و نفي مثل و مانند داشتن است و توحيد صفاتي به معني نفي هر گونه كثرت و تركيب از خود ذات است، ذات خداوند در عين اينكه به اوصاف كماليّه‌ي جمال و جلال متّصف است، داراي جنبه‌هاي مختلف عيني نيست. اختلاف ذات با صفات و اختلاف صفات يا يكديگر لازمه‌ي محدوديت وجود است. براي وجود لايتناهي همچنان كه دومي قابل تصوّر نيست، كثرت و تركيب و اختلاف ذات و صفات نيز متصوّر نيست. توحيد صفاتي مانند توحيد ذاتي از اصول معارف اسلامي و از عالي‌ترين و پر اوج‌ترين انديشه‌هاي بشري است كه به خصوص در مكتب شيعي تبلور يافته‌است.

توحيد افعالي
توحيد افعالي نيز يعني درك و شناختن اين كه جهان، با همه‌ي نظامات و سنن و علل و معلولات و اسباب و مسبّبات، فعل او و كار او و ناشي از از اراده‌ي اوست، موجودات عالم همچنان كه در ذات استقلال ندارند و همه قائم به او و وابسته به او هستند و او به تعبير قرآن «قيّوم» همه‌ي عالم است، در مقام تأثير و عليّت نيز استقلال ندارند و در نتيجه خداوند همچنان كه در ذات شريك ندارد در فاعليّت نيز شريك ندارد. هر فاعل و سببي، حقيقت خود و وجود خود و تأثير و فاعليّت خود را از او دارد و قائم به اوست. همه‌ي حول‌ها و قوّه‌ها «به او» است، «ماشاءَ اللهُ وَلا قُوَّةَ اِلاّ بِهِ، لاحَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلاّ بِاللهِ».
مراتب سه گانه‌ توحيد، توحيد نظري و از نوع شناختن است، اما توحيد در عبادت، توحيد عملي و از نوع «بودن» و «شدن» است. آن مراتب توحيد، تفكر و انديشه‌ي راستين است و اين مرحله از توحيد «بودن» و «شدن» راستين. توحيد نظري بينش كمال است و توحيد عملي جنبش در جهت رسيدن به كمال.
انسانيت انسان در گرو شناخت خداوند است، زيرا كه شناخت انسان، از انسان جدا نيست بلكه اصلي‌ترين و گرامي‌ترين بخش وجود اوست. انسان به هر اندازه به هستي و نظام هستي و مبدأ و اصل هستي شناخت پيدا كند، انسانيت كه نيمي از جوهرش علم و معرفت و شناختن است در او تحقق يافته‌است.
توحيد عملي يا توحيد در عبادت يعني يگانه‌پرستي، در جهت پرستش حق يگانه شدن، روشن‌ترين مراتب عبادت، انجام مراسم تقديس و تنزيه است كه اگر براي غير خدا واقع شود مستلزم خروج كلي از جرگه‌ي اهل توحيد و از حوزه‌ي اسلام است، كلمه‌ي طيّبه‌ي «لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ» بيش از هر چيزي ناظر بر توحيد عملي است، يعني جز خدا شايسته‌ي پرستش نيست.

 ابزارهای هنری، يكی از رساترين، بليغ‎ترين و كارا‎ترين ابزار ابلاغ و تبليغ پيام است، قرآن كريم نيز برای عمق بخشيدن و محكم‎تر كردن مقصود مورد نظر در ذهن مخاطب از يك شيوه هنری سود برده است.

در آيه 7 سوره مباركه «سجده» آمده است: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقَهُ، او همان كسی است كه هر چه را آفريد، نيكو آفريد.»و همچنين خداوند در آيه 64 سوره «غافر» مي‌فرمايد: «وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ، و شما را صورت گری كرد و صورتتان را نيكو آفريد.» اين آيات نشان مي‌دهد كه خداوند متعال نيز از زيبايی واتقان موزون در پديده‎ها خبر می‎دهد و به نقش هنر، زيبايی و هماهنگی در مخلوقات خود اشاره می‎فرمايد.

 در آيه 261 سوره بقره، قرآن كريم بهترين و زيباترين بيان ر براي انفاق به كار برده است و اين موضوع را با ايجاد رابطه بين انفاق و دانة گندم به تصوير كشيده شده است: «كسانی كه اموال خود را در راه خدا انفاق می‎كنند، همانند بذری هستند كه هفت خوشه بروياند.»

عالی‎ترين هنر در پيوند ميان اصوات و صداها، تلاوت قرآن كريم است كه همواره مورد ستايش پيشوايان دين قرار گرفته است و در قرآن كريم نيز بدان تأكيد شده است.

يكی از شيوه‎های جذب مخاطبين و تأثيرگذاری مطالب، بيان آن‎ها در قالب داستان است كه در تعاليم انبياء الهی ـ عليهم السلام و كتاب‎های آسمانی و آموز‎ش‎های دينی، برای پيام رسانی بيشتر و تأثير تربيتی مؤثرتر، مورد توجه قرار گرفته است.

داستان واقعی كه در قرآن كريم مطرح شده، نوعی از طرح حقيقی «واقعيت» است نه آن كه صرفاً «حكايت» يا «كشف» و يا «نگاهی» كوتاه به واقعيتی باشد كه در دايرة واقعيت‎های ممكن يا محتمل در داستان قرار دارد، داستان‎های قرآن كريم، بر خلاف آن چه در داستان‎های ساخته و پرداختة انديشة بشر است، ساخته و پرداخته «حوادث مجهول» نيست، بلكه داستان قرآنی، پرداختن به واقعيت‎های موجود است كه بايد انسان با تامل و تفكر در زواياي مختلف اين داستان پيام هاي عميق و عبرت آموز آن را دريابد.